დაკარგული ედემი – ილია ჭავჭავაძე

ვის უნახავს ის ედემი შლილი,

სადაც ისე ტკბილ არ არის ძილი,

როგორც ტკბილია გამოღვიძება; Continue reading

განდეგილი – ილია ჭავჭავაძე

ლეგენდა

(ვუძღვნი ოლღა ჭავჭავაძისას) Continue reading

ბაზალეთის ტბა – ილია ჭავჭავაძე

ბაზალეთისა ტბის ძირას

ოქროს აკვანი არისო,

და მის გარშემო, წყლის ქვეშე,

უცხო წალკოტი ჰყვავისო. Continue reading

აჩრდილი – ილია ჭავჭავაძე

”რა ვარდმან მისი ყვავილი გაახმოს, დაამჭკნაროსა,

იგი წავა და სხვა მოვა ტურფასა საბაღნაროსა”.

რუსთაველი. Continue reading

გლახის ნაამბობი – ილია ჭავჭავაძე

გლახის ნაამბობი

 

რა ქნას კარგმა მონარდემა,

დროზედ შაში თუ არ მოვა. Continue reading

ალაზანს – ილია ჭავჭავაძე

ალაზანს

ავტორი:  ილია ჭავჭავაძე
სიჭაბუკისა ყვავილიდამიჭკნო ჟამთა დენამა,

ნდომა მომაკლო, დამიგდო

სასაპყროდ გული რბენამა.

საბა ორბელიანი.

 

Continue reading

დამსეტყვე ცაო (განხილვა)

„დამსეტყვე, ცაო“ ადამიანის დანიშნულების თემას ეძღვნება. რადგან კაცი მატერიალურ და სულიერ, მიწიერ და ზეციურ საწყისებს აერთიანებს, იგი მუდამ ირხევა დადებთსა და და უარყოფითს, კეთილსა და ბოროტს, სოფელსა და ზესთასოფელს შორის.  ადამიანს როგორც ეს ორმაგი ბუნება, ისე არჩევანის უფლება შესაქმიდანვე მიეცა, რადგან მიწის მტვრისაგან შექმნა იგი ღმერთმა  და შთაბერა მარადიული, უკვდავი სული. თუმცა კაცთაგან იშვიათი ახერხებს უფლის მცნებების ბოლომდე შესრულებას, წუთისოფლის შეცნობას და სამოთხის ბილიკის მიგნებას. ამის მიზეზი ის უამრავი საცდურია, ეს ქვეყანა რომ უმზადებს ადამიანს, საცდური თვალისა თუ გულისათვის, რითაც იტყუებს კაცს და თვალს უხვევს. არა მხოლოდ ხიბლი, ჭირი და ვაებაც ზემოქმედებს ადამიანზე, ქედს ადრეკინებს, ზნეობრივ კომპრომისს ჩაადენინებს. Continue reading

არწივი (განხილვა)

ერთხელ გზად მიმავალ ვაჟა-ფშაველას უღირს კაცებთან მოუხდა თურმე შეხვედრა, რაც უსიამოვნოდ დამთავრებულა. ცხადია, ფიზიკურად ძლიერ პოეტს გამოადგებოდა, პირველივე მოკრივე რომ იყო ერთ დროს გორის საოსტატო სემინარიის მოსწავლეთა შორის, მაგრამ მოწინააღმდეგის სიმრავლეს მაინც თავისი გაუტანია.
ნათქვამია: ზოგი ჭირი მარგებელიაო და ამ ინციდენტის შედეგად ქართულ პოეზიას ვაჟას „არწივი“ შეემატა.
„არწივი ვნახე დაჭრილი, ყვავ-ყორნებს ეომებოდა“, – გვეტყვის ვაჟა და ეს არწივი საქართველოა ჩვენთვის, თუნდაც ლექსის შექმნის მომენტში ავტორს არც ეფიქროს ამგვარ ალეგორიაზე; Continue reading

ღამე მთაში (განხილვა)

ბუნებაში ყოველი არსება ისევეა აღჭურვილი გონებითა და გრძნობით, როგორც ადამიანი. რა კანონზომიერებაც მთელშია, იგივე კანონზომიერებაა ნაწილშიც და პირუკუ – რა კანონზომიერებაც ნაწილშია, იგივეა მთელშიც. ოღონდ ამის გაგონება უნდა შეგეძლოს. ვაჟას ზეცნობიერს ეყურებოდა იგი. ამიტომ ფიქრობს, განიცდის, ესმის სტკივა და უხარია, ეშინია და ეიმედება ყველაფრის – შვლის ნუკრი იქნება იგი თუ ხმელი წიფელი, ლურჯთვალა ია თუ ცანცარა კურდღელი, მოჩუხჩუხე წყარო თუ პიტალო კლდე, ცადაზიდული მთები თუ ბობოქარი მდინარეები, გოროზი არწივი თუ მფრთხალი წრუწუნა:
„ხევი მთას ჰმონებს, მთა -ხევსა,…
პირზე ოფლგადამდინარედ!“
თუ ცნებებს გერმანელ მისტიკოსებს დავესესხებოდით, შეიძლებოდა გვეთქვა, რომ ვაჟას წარმოდგენაში ადამიანი მცირე კოსმოსია, ხოლო ბუნება – დიდი ადამიანი Continue reading

ჩემი ვედრება (განხილვა)

919cc1c6a137

ლექსი „ჩემი ვედრება“ დაწერილია 1893 წელს. როგორც ვაჟას პეზიისთვისაა დამახასიათებელი, არც ამ ლექსშია სტროფები გამოკვეთილი, ნაწარმოების სტროფებად დანაწილება ვაჟას ლექსებასა და პოემებში აზრობრივ-ემოციური ფაქტორებით არის პირობადადებული.

ნაწარმოების პირველი სტროფი – ლირიკული დასაწყისი (პირველი საფეხური კომპოზიციის) ერთი რითმით შეკრული ოთხი ტაეპი ლექსის ლოგიკურ და ემოციურ გასაღებს წარმოადგენს. ამდენად, მის კარგად გააზრებაზეა დამოკიდებული ტექსტის სწორად გაგება. ლექსი იწყება უფლისადმი მიმართვით:
„ღმერთო, ისმინე ვედრება,
ეს ჩემი სათხოვარია…“ Continue reading

კაი ყმა (განხილვა)

ვაჟას ზუსტად იმეორებს იმას, რასაც ქრისტიანული ზნეობა ქადაგებს: შეიყვარე მოყვასი შენი, ვითარცა თავი შენი (მათე, XIX, 19 ) მაგრამ ამ იდეალის განხორციელებას ხელს უშლის ორი საწყისის – კაცისა და არაკაცის – არსებობა ადამიანში. ორივე საწყისს ვაჟა მკაფიოდ ახასიათებს ლექსში „კაი ყმა“, როცა სვამს კითხვას – „კარგ ყმად ვინა ვსთქვათ, ვოჟებო, ნათქვამი არა გვრცხვენოდეს…“ Continue reading

რამ შემქმნა ადამიანად (განხილვა)

მთა-ბარის უძრავი დაპირისპირება გადინამიურებულია პოეტის როგორც გარეგან, ისე შინაგან ცდაში: ერთანეთს ენაცვლება ჩამოსვლა და ასვლა, დაცემა და აღმაფრენა.
პოეტი განსაკუთრებით აღფრთოვანებულია ბუნების ასეთი მოვლენებით, სადაც ამჩნევს ანალოგიურ რიტმს, რათა მისი საშუალებით საკუთარი სულიერი ცხოვრების რიტმი გამოხატოს. ამის საუკეთესო მაგალითია სიმღერა „რა შემქმნა ადამიანად“. ამ სიმღერაში პოეტი ნატრობს წვიმად ყოფნას, რადგან წვია ციდან დაშვებისას არ კარგავს „სულიერ სიმაღლეს“, სწორედ ამ დროს არის იგი მადლით სავსე, როცა ჯერ კიდევ „გულ-მკერდის მძივად“ აბნევია ღრუბლებს. აი, რატომ ნატრობს პოეტი წვიად ქცევას და რაში ხედავს ადამიანად ყოფნის ნაკლს. წვიმად მოსვლის ნატვრაში მეორდება მოტივი სიღერისა „მთას ვიყავ“ – ორივე სიმღერა შთაგონების სიღერაა, რაც ცხადი გახდება მათი ზედაპირული შედარებისას. Continue reading

იას უთხარით ტურფასა – განხილვა

„იას უთხარით ტურფასა“ ამაოებისა და სიკვდილის უძლეველობის საკითხს ეძღვნება. გაისმის  სოლომონ ბრძენი „ეკლესიასტეს“ ცნობილი მოტივი „ამაოება ამაოთა“. ხალხური ლექსიც „იმასაც მოკლედ უვლია“ გაგვახსენდება სიტყვებით: „ზოგს ჭია შეჭამს“…  რითმაც ხალხური გამოუყენებია პოეტს, თუმცა ვაჟას სათქმელი და იდეა სხვაა. მწერალი კიდევ ერთხელ შეგვახსენებს ცნობილ სწავლებას: „გახსოვდეს სიკვდილი“, რადგან სიცოცხლით ტკბობა ხშირად გვავიწყებს ჩვენი ყოფის წარმომავლობას. ადამიანი ემსგავსება „ბალავარიანის“ იგავის პერსონაჟს, თავის გადასარჩენად ხეზე რომ ავიდა, მაგრამ სკიდან ჩამოწვეთილი თაფლის სიტკოებამ დაავიწყა, პირდაღებული ვეშაპი ჩასანთქმელად რომ ელოდებოდა. თეთრი და შავი თაგვი კი ხეს ძირს უთხრიდნენ. ყოველ წუთს შეიძლებოდა სიკვდილის ხახაში აღმოჩენილიყო ბედკრული დევნილი… Continue reading

თალაგვა კოლონკელიძე

კვეტარის ერისთავი თალაგვა კოლონკელიძე ერთი იმ ტიპიურ ქართველთაგანია, რომელნიც საკუთარი დიდების ტკბობით იწყებენ ქვეშევრდომთა მართვას და თანდათანობით ამ ტკბობას ხინჯად გასდევს შეგრძნება იმისა, რომ მის თანამემამულეთა შორის კიდევ მოიძიება სხვა კაცი, მასზე მეტი დიდებით შემოსილი. კაცი, რომელსაც პირველდაძახებისთანავე ქედდადრეკილი უნდა ეახლოს და საკუთარი დიდების უზრუნველსაყოფად ისევე უქიცინოს კუდი, როგორც მას მისივე ყმები ემლიქვნელებიან.
კვეტარის ციხე-დარბაზში გამოკეტილს ერთგულად იცავენ მისი ყმანი და კაცთაგან ფეხდაუდგმელი ქარაფები.
მაგრამ მაინც არსებობს ის ერთი, მასზე აღმატებულად წოდებული და, ამდენად, მისი ტკბობა დიდებით სრულყოფილი კი არა, ხანდახან შიში წამოუვლის ამპარტავან ერისთავს – ხომ შეიძლება, მეფეს მისი მამულების სხვისთვის ბოძება მოეხასიათოს, ხომ შეიძლება, მის ერთგულ ქვეშევრდომობაში ეჭვი შეეპაროს და გზიდან ჩამოიცილოს. ჯერ არ უქნიათ მეფეებს ამგავრი რამ, თუ რა?!
ამგვარი ფსიქოლოგიური განწყობილება, ერთი მხრივ, მეფისადმი პირფერობაში აჯიბრებს სხვა პირფერებთან, მეორე მხრივ, ბადებს იმ წინაპირობას, როცა ქვეშევრდომი მუდმივად მზად არის ზურგში მახვილის ჩასაცემად და მბრძანებლისაგან გასათავისუფლებლად. თუ ამ განწყობას ისიც დაერთო, რომ უფრო ძლიერი მფარველი გამოუჩნდა, უცხო და შორეული, ავადმყოფობადქცეულ პატივმოყავრეობას სარქველი ეხდება. თუ მორჩილებაა, სჯობს შორეული მბრძანებლის მორჩილებაში იყო, ვიდრე  იმისა, ვინც ცხვირწინ გიზის და მუდმივად უნდა შეჰყურებდე თვალებში… Continue reading

მამამზე და ჭიაბერ ერისთავები

ეს ორი დიდებულიც იმავე გზას ადგას, რომელმაც ისინი უფრო მეტი დიდების კარიბჭესთან კი არ მიიყვანა, პირიქით, ამ გზით უბედურებამ ტაატით იარა და ბოლოს მათსავე ოჯახსა და ციხე-დარბაზს ეწვია. ქვეყნის მოღალატეს ურმით დასდევს სამართლიანი განაჩენი და ბოლოს მაინც წამოეწევა მას – ესეც ისტორიის კანონზომიერება გახლავთ.

მამამზე ერთგული  თანამებრძოლი იყო ბაგრატ მესამისა, ბრძოლის ველზე სიკვდილს  გადაარჩინა ბაგრატის ვაჟი გიორგი პირველი.
არც გიორგი ჩანს უმადური. მეფისა და ერისთავის მამაშვილური მეგობრობა თითქოს უხინჯო უნდა იყოს, მაგრამ აქაც თავს იჩენს პირველობის პატივმოყვარე, „უჩემოდ ვინ იმღერეთას“ ჟინი.
ხელოვნურად და ვერაგულად დადგმული შინააშლილობის სურათებს ვხედავთ ჭიაბერისა და გიორგი პირველის დაპირისპირების მაგალითზე. Continue reading